Odkrywanie i eksploracja jaskiń. Jak się przygotować do bezpiecznego penetrowania jaskiń

Odkrywanie i eksploracja jaskiń. Jak się przygotować do bezpiecznego penetrowania jaskiń

Spis Treści

    Krajobraz jaskiniowy diametralnie różni się od tego, który znamy z powierzchni ziemi. Pewnie dlatego te naturalne pustki w skałach od zarania dziejów budzą w ludziach zarówno zgrozę, jak i ciekawość...

    - CZYTAJ TAKŻE -

    Jak wygląda świat w jaskiniach i jak bezpiecznie je eksplorować – poradnik

    Za sprawą zdjęć czy filmów, z krajobrazem jaskiniowym najczęściej kojarzą nam się nacieki. Najbardziej charakterystyczne są stalaktyty i stalagmity. Te pierwsze zwisają ze stropu i przybierają różne formy – od cienkich, przypominających makaron rurek, po masywne bulwiaste sople. Stalagmity wyrastają z podłoża i, w porównaniu ze stalaktytami, są szersze i bardziej tępo zakończone. Niekiedy stalaktyt i stalagmit łączą się ze sobą, tworząc stalagnat, czyli kolumnę naciekową. Duże nagromadzenie takich kolumn można zobaczyć chociażby w Jaskini w Zielonej Górze w okolicach Częstochowy. Innym, niezwykle widowiskowym elementem wystroju jaskini są draperie, wyglądające jak zwisające luźno kamienne zasłony. Ściany pokrywają niekiedy polewy naciekowe przybierające różne formy i osiągające często naprawdę pokaźne rozmiary.
    Nie w każdej jaskini znajdziemy jednak szatę naciekową. Jej występowanie zależy od wielu czynników, chociażby od typu i wieku jaskini oraz od klimatu jaki panuje w danym obszarze. W Polsce w większości jaskiń nacieki występują w formie szczątkowej, niestety nierzadko na skutek zniszczeń dokonanych przez ludzi. Są na szczęście wyjątki jak chociażby Jaskinia Niedźwiedzia czy Jaskinia Raj.
    Skoro możemy spotkać jaskinie bez nacieków, to co moglibyśmy uznać za cechę wspólną dla wszystkich grot bez wyjątku? Na pewno to, że ich ściany i strop tworzy skała i wewnątrz panuje całkowity mrok. Światło słoneczne bezpośrednio lub w formie odbitej pojawia się tylko w okolicach otworu. Zupełna ciemność w głębi jaskini ma decydujący wpływ na ekosystem, jak tam występuje.
    Zwierzęta, które przystosowały się do takich warunków wykształciły zdolność do funkcjonowania bez zmysły wzroku. Są za to dużo bardziej wrażliwe na ruch (np. owady o czułkach dużo dłuższych i czulszych w porównaniu do ich kuzynów mieszkających na powierzchni) lub korzystają z innych sposobów orientacji (np. echolokacja u nietoperzy). Z fauny jaskiniowej w Polsce napotkamy chociażby wspomniane przed chwilą nietoperze, które wykorzystują jaskinie jako miejsce snu w ciągu dnia, zimowej hibernacji oraz tworzenia kolonii rozrodczych. Najczęściej natknąć się można na podkowce i różne gatunki nocków, choć generalnie w naszym kraju żyje 26 gatunków nietoperzy, z których większość może przynajmniej okresowo pojawiać się w jaskiniach.
    Poza nietoperzami mamy spore szanse napotkać pająka sieciarza jaskiniowego, którego określa się jako najbardziej jadowitego pająka w Polsce. Nie jest on jednak niebezpieczny dla człowieka, a na dodatek jest dość leniwy i jeśli nie będziemy robić mu krzywdy, to nie będzie zainteresowany atakowaniem. Żywi się różnymi bezkręgowcami, które mogą pojawiać się w okolicach otworów jaskiń.

    Jedna z kolumn naciekowych w Jaskini w Zielonej Górze k. Częstochowy

    Jedna z kolumn naciekowych w Jaskini w Zielonej Górze k. Częstochowy

    Jakie jaskinie możemy spotkać w Polsce?

    Jaskinie można podzielić na różne typy ze względu na sposób, w jaki powstają, z jakiej skały są zbudowane, a także jaki charakter ma przebieg ich korytarzy. Najczęściej spotykamy podział ze względu na genezę powstania.
    W Polsce jaskinie krasowe stanowią przewagę. Krasowe, czyli takie, które powstały na skutek rozpuszczania skał przez przepływającą wodę. Ten typ pojawia się w skałach wapiennych (głównie są to wapienie i dolomity) Duże nagromadzenie tego typu grot spotkamy na Jurze Krakowsko-Wieluńskiej (głównie województwo śląskie oraz Małopolska) oraz w Tatrach Zachodnich. Mogą one osiągać naprawdę imponujące rozmiary. Dość powiedzieć, że najdłuższa jaskinia krasowa w Polsce – mierząca ok 24 km Wielka Śnieżna, to jednocześnie ogólnie najdłuższa i najgłębsza jaskinia w Polsce.
    Zdecydowanie mniej okazałe są jaskinie pochodzenia tektonicznego i grawitacyjnego, powstające na skutek ruchów tektonicznych i zawalenia się części masywu skalnego. Tego typu jaskinie spotkamy głównie na obszarze Karpat Zewnętrznych i w Pieninach. Wiele niewielkich tego typu obiektów opisano również na terenie województwa podkarpackiego, w tym w Bieszczadach. Jedynie w sześciu bieszczadzkich jaskiniach udało się jednak przekroczyć 10 m długości, z czego jedna z nich kilka lat temu zawaliła się samoistnie (Dorocia Jama), a kolejna – Jaskinia pod Szczytem Tarnicy została celowo zasypana w trosce o bezpieczeństwo turystów. Dostępne są wciąż zespół Jaskiń w Nasicznem, Dydiowska Jama oraz Studnia Leśników. Wszystkie z nich powstały z osuwających się fragmentów piaskowca.
    Ostatnim typem jaskiń występujących w Polsce są jaskinie pseudokrasowe. Są one tworzone, podobnie jak jaskinie krasowe, przez przepływ wody, jednak w tym przypadku nie mamy do czynienia z chemicznym rozpuszczaniem skały, ale raczej jej mechanicznym wymywaniem. Przykładem takiej jaskini są chociażby Groty Mechowskie położone w okolicy Trójmiasta.

    15 najdłuższych jaskiń w Polsce

    Rankingi jaskiń co do wielkości nie są stałe. Świat podziemi pozostaje w ogromnym stopniu niezbadany i wciąż na całym świecie dokonuje się wielu nowych odkryć. Opisuje się nowe, nieznane wcześniej groty, a do tych już znanych, dodaje się nowo odnalezione ciągi. Na podstawie danych Państwowego Instytutu Geologicznego na dzień 19 kwietnia 2020 r. lista jaskiń w Polsce o najdłuższej sumie długości korytarzy przedstawia się następująco:

    1. System Wielka Śnieżna (23 723 m)
    2. Jaskinia Śnieżna Studnia (13 200 m)*
    3. System Wysoka-za Siedmiu Progami (11 660 m)
    4. Jaskinia Miętusia (10 780 m)
    5. Bańdzioch Kominiarski (9 550 m)
    6. Jaskinia Czarna (6 500 m)
    7. System Ptasia Studnia (6 283 m)
    8. Jaskinia Zimna (5 335 m)
    9. Jaskinia Niedźwiedzia (4 081 m)
    10. Jaskinia Mała w Mułowej (3 863 m)
    11. System Chelosiowa Jama-Jaskinia Jaworznicka (3 670 m)
    12. Jaskinia Kozia (3 470 m)
    13. Jaskinia Kasprowa Niżnia (3 020 m)
    14. Jaskinie Pawlikowskiego (2 404 m)
    15. Szczelina Chochołowska (2 320 m)

    * długość podana na podstawie artykułu z czasopisma Jaskinie nr 85

    Warto zauważyć, że niemalże wszystkie jaskinie z powyższej listy znajdują się w Tatrach Zachodnich. Wyjątek stanowią Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie (nr 10) oraz System Chelosiowa-Jaworznicka (nr 12) znajdujący się w Górach Świętokrzyskich.
    Ponadto dwa obiekty z tego zestawienia są dostępne dla turystów bez specjalistycznego przeszkolenia i sprzętu. Mowa tu oczywiście znów o Jaskini Niedźwiedziej, która jest chyba najładniejszą turystyczną jaskinią w Polsce. Drugi ukrywa się pod pozycją 15. Jaskinie Pawlikowskiego to nazwa systemu utworzonego przez dostępne dla turystów jaskinie Mylną, Obłazkową oraz Raptawicką, miejsca połączenia między nimi są trudno dostępne i ich eksploracja zakończyła się dopiero w 2015 r. Każdą z tych jaskiń można jednak odwiedzić osobno. Prowadzi do nich szlak turystyczny z Doliny Kościeliskiej.

    15 najgłębszych jaskiń w Polsce

    W poniższym zestawieniu wszystkie jaskinie bez wyjątku znajdują się w Tatrach:

    1. System Wielka Śnieżna (824 m)
    2. Jaskinia Śnieżna Studnia (763 m)
    3. Bańdzioch Kominiarski (562 m)
    4. Jaskinia Mała w Mułowej (555 m)
    5. System Wysoka-za Siedmiu Progami (435 m)
    6. Jaskinia Kozia (389 m)
    7. System Ptasia Studnia (352 m)
    8. Jaskinia Miętusia (305 m)
    9. Jaskinia Czarna (303 m)
    10. Jaskinia Siwy Kocioł (295 m)
    11. Studnia w Kazalnicy (235 m)
    12. Jaskinia Zimna (176 m)
    13. Jaskinia pod Wantą (172 m)
    14. Jaskinia Małołącka (166 m)
    15. Jaskinia Marmurowa (150 m)

    Zestawienie zostało przygotowane na podstawie wartości deniwelacji (podana w nawiasach), czyli różnicy między najwyższym i najniższym zmierzonym punktem w jaskini.

    Korytarz w jaskini krasowej – Jaskinia Mylna w Tatrach

    Korytarz w jaskini krasowej – Jaskinia Mylna w Tatrach

    - CZYTAJ TAKŻE -

    Spelologia, sportowa eksploracja jaskiń - jak powinien zachowywać się grotołaz

    Wejścia do jaskiń możemy podzielić w zasadzie na trzy typy:

    • turystyczno-krajoznawcze (turystyka jaskiniowa) – dla samej przyjemności wejścia pod ziemię i zwiedzenia podziemnego świata;
    • sportowe (taternictwo jaskiniowe) – doskonalące technikę i sprawność w pokonywaniu jaskiń;
    • naukowe (speleologia) – mające na celu zbadanie różnych elementów jaskini (np. fauny, flory, geologii, hydrologii), sporządzenie dokumentacji, pomiarów i planu jaskini, eksplorację nowych ciągów.

    Speleologiem w zasadzie powinno nazywać się osobę uprawiającą trzeci z wymienionych tu typów aktywności, choć często ta nazwa używa jest w kontekście każdej osoby, która odwiedza jaskinie nieturystyczne,
    Oczywiście nie jest to sztywny podział. Wyjście sportowe nie musi być przecież pozbawione przyjemności oglądania podziemi, a akcjom eksploracyjnym trudno odmówić pierwiastka sportowego, zwłaszcza w rozległych, trudnych technicznie systemach jaskiniowych, gdzie nawet sprawnemu zespołowi samo dotarcie na „przodek” może zająć ponad 12 godzin.

    Bez względu na to w jakim celu i z jakim nastawieniem wchodzimy do jaskini, obowiązuje nas kilka zasad.

    Działamy bez szkody dla środowiska!

    • Nie śmiecimy, nie zanieczyszczamy jaskini. Jeśli w jej wnętrzu napotkamy śmieci, wynieśmy je ze sobą
    • Zwracamy uwagę by nie uszkodzić szaty naciekowej. Najlepiej nie dotykać nacieków. Stalaktyty tworzą się setki tysięcy lat, a zniszczyć można je w ułamek sekundy.
    • Szanujemy organizmy zamieszkujące jaskinie. Dotyczy to zwłaszcza nietoperzy. Jeśli napotkamy śpiącego nietoperza pod żadnym pozorem go nie dotykamy! Nie jest wskazane nawet dłuższe przebywanie w jego pobliżu, ponieważ nasza obecność zmienia temperaturę otoczenia i może obudzić zwierzę, co w okresie zimowej hibernacji, może mieć dla niego poważne skutki. Nietoperze z natury nie dążą do kontaktu z człowiekiem, odwzajemnijmy się im tym samym.

    Zadbajmy o bezpieczeństwo

    Absolutną koniecznością przy każdym wyjściu do jaskini nieoświetlonej jest zadbanie o to, by każdy uczestnik wycieczki posiadał własną elektryczną latarkę wraz z zapasowymi bateriami. Należy posiadać także światło zapasowe w razie awarii. Obie latarki powinny być mocowane na głowie – tzw. czołówki. Główne światło powinno być odporne na czynniki zewnętrzne i dość silne, np. model Storm firmy Black Diamond. Latarka zapasowa może być słabsza, ale równie niezawodna - jak Astro (Black Diamond).

    Przed wejściem do jaskini wybranej osobie zostającej na powierzchni zostawiamy informację (może być telefonicznie) o tym, do jakiej dokładnie jaskini zamierzamy się udać i w ilu osobowej grupie. Ustalmy też godzinę alarmową, czyli czas, po którym ta osoba, o ile nie dostanie od nas informacji, że cała grupa wyszła na powierzchnię, powinna powiadomić służby ratunkowe o potencjalnym zdarzeniu. Ustalmy tę godzinę rozsądnie, uwzględniając wielkość i trudność jaskini oraz sprawność naszej grupy. Ustalenie jej zbyt wcześnie sprawi, że możemy zwyczajnie nie zdążyć wyjść z jaskini, żeby alarm odwołać. Danie sobie zbyt dużego zapasu czasu może z kolei sprawić, że spędzimy w jaskini niepotrzebnie kilka godzin dłużej np. ze złamaną nogą, czekając aż odpowiednie służby w ogóle wyruszą do nas z pomocą. Na początku trudno jest te ramy czasowe oszacować, dlatego warto przygodę jaskiniową rozpoczynać pod okiem bardziej doświadczonych osób.

    Po jaskini poruszamy się ostrożnie. Nawet jaskinie turystyczne mogą zaskoczyć nas chociażby nagłym obniżeniem stropu i nabić guza. W tych bez przygotowanej trasy turystycznej tym bardziej należy uważać. Do każdego głazu po którym stąpamy lub którego się łapiemy sugerowałabym stosowanie zasady ograniczonego zaufania. Jeżeli któryś wzbudza nasze wątpliwości, omijajmy go z daleka. Przy zwiedzaniu ciaśniejszych korytarzy dla własnego komfortu i bezpieczeństwa należy poruszać się w kasku z poliwęglanową skorupą. Chociażby takim jak model Half Dome (Black Diamond).

    Chodzenie po jaskiniach to sport zespołowy. Podczas wycieczki poruszamy się w grupie i, w razie potrzeby, pomagamy sobie nawzajem. Trudniejsze jaskinie na początek najlepiej pokonywać w towarzystwie bardziej doświadczonej osoby, która w kluczowych momentach posłuży nam pomocą i podpowiedzią.

    Lista turystycznych jaskiń Polski

    Jedna z kolumn naciekowych w Jaskini w Zielonej Górze k. Częstochowy

    Dla osób chcących zobaczyć podziemny świat bez żadnego przygotowania dostępnych jest w Polsce kilkanaście jaskiń do zwiedzania przy ogólnym oświetleniu, z przewodnikiem. Są to:

    1. Jaskinia w Mechowie (Groty Mechowskie)
    2. Jaskinia Raj
    3. Jaskinia Ciemna
    4. Jaskinia Głęboka
    5. Jaskinia Łokietka
    6. Jaskinia Nietoperzowa
    7. Jaskinia Wierzchowska Górna
    8. Smocza Jama
    9. Jaskinia Niedźwiedzia
    10. Jaskinia Radochowska
    11. Jaskinia Mroźna

      Jaskinie przystosowane do turystycznego zwiedzania z własnym oświetleniem:

    12. Jaskinia Dziurawy Kamień
    13. Jaskinia Malinowska
    14. Dziura
    15. Jaskinia Mylna
    16. Jaskinia Raptawicka
    17. Jaskinia Obłazkowa
    18. Smocza Jama

      Przykładowe jaskinie bez ułatwień dla turystów, jednak łatwo dostępne, nie wymagające użycia technik alpinistycznych:

    19. Jaskinia w Zielonej Górze
    20. Jaskinia Towarna
    21. Jaskinia Cabanowa
    22. Jaskinia Olsztyńska (partie wstępne są łatwo dostępne ze szlaku turystycznego, jednak jaskinia łączy się ciasnym korytarzem z Avenem Wszystkich Świętych, do zwiedzania którego konieczne jest użycie liny)
    23. Jaskinia Komarowa
    24. Jaskinia w Kielnikach
    25. Jaskinia Łabajowa
    26. Jaskinia Berkowa (uwaga, ciasno)
    27. Jaskinia Kryspinowska

    Jeśli po zwiedzeniu tych jaskiń będziesz mieć ochotę na więcej, to zdecydowanie warto przejść szkolenie na taternika jaskiniowego, na którym od podstaw nauczysz się jak poruszać się pod ziemią w jak najbardziej bezpieczny sposób. No i poza tym poznasz osoby, które złapały tego samego bakcyla i w przyszłości staną się świetnym towarzystwem do podziemnych eskapad. Skontaktuj się z lokalnym klubem jaskiniowym i zapytaj o możliwość odbycia kursu. Lista klubów w Polsce dostępna jest tutaj: www.nowe.pza.org.pl/jaskinie/kluby

    Jaki strój założyć do eksploracji jaskini?

    Taki, którego nie będzie żal ubrudzić i zniszczyć, a poza tym:
    Strój do jaskini musi nas chronić zarówno przed ostrymi krawędziami skał, jak i zapewniać komfort termiczny. Wewnątrz jaskini należy spodziewać się w przybliżeniu średniej temperatury rocznej na obszarze, w którym się ona znajduje. Na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej jest to ok. 7ºC, ale już w wyższych partiach Tatr Zachodnich temperatura ta spada do 4ºC, a miejscami nawet do 2ºC, lub jeszcze niżej w jaskiniach lodowych. Dodatkowo uczucie zimna potęguje bardzo wysoka wilgotność.
    A skoro już o wilgotności mowa… Kolejnym czynnikiem przed którym warto byłoby się osłonić jest woda. W jaskiniach turystycznych, udostępnionych do zwiedzania nie przyjdzie nam raczej przechodzić pod wodospadem, ale woda kapiąca ze stropu, płynąca maleńkimi strugami po ścianach i tworząca kałuże nie jest niczym niesamowitym nawet w tych najbardziej dostosowanych do potrzeb turystów grotach. Sprawdzi się w nich kurtka przeciwdeszczowa lub softshell, grubsza bluza, długie spodnie, lekka czapka oraz wodoodporne buty turystyczne. Warto również zaopatrzyć się w sklepie budowlanym w rękawice ochronne, chociażby najprostsze „wampirki”. Ochronią zarówno przez wodą, jak i odrapaniem przez skałę.
    Gdy chodzenie po ogólnie dostępnych dla turystów jaskiniach przestanie wystarczać, konieczny będzie wodoodporny kombinezon. Tu już nie zagwarantuję braku wspomnianego wcześniej wodospadu, a gdyby kogoś to zastanawiało, da woda wpływająca za kołnierz jest w stanie nalać się do kaloszy. Nie polecam. ;) Ponadto, jednoczęściowy strój ułatwia poruszanie się w ciasnych partiach, ale na ten temat z pewnością więcej dowiecie się podczas kursu grotołaza, który należy przejść aby móc zwiedzać te trudniejsze technicznie jaskinie.

    Jak przygotować się na wyprawę w głąb ziemi - co musimy zabezpieczyć?

    Poza zabezpieczeniem siebie, warto pomyśleć, aby wszelkie sprzęty, jakie decydujemy się zabrać ze sobą pod ziemię, np. aparat, kamerka czy telefon (przypomnę w tym miejscu – zasięgu w jaskini z pewnością nie będzie) przetrwały wycieczkę bez szwanku. Najlepszą opcją są obudowy ochronne osłaniające urządzenie przed wilgocią oraz pyłem.
    Musimy pamiętać również o zabezpieczeniu dodatkowego źródła światła i baterii. Jednego i drugiego strzeżemy jak oka w głowie. Dobrym pomysłem jest trzymanie baterii w wewnętrznej kieszeni bluzy. Będą wtedy utrzymywały optymalną temperaturę i w razie potrzeby lepiej zadziałają.

    Podsumowując, choć jaskinie nie należą do najbardziej przyjaznych miejsc dla człowieka, to przy odpowiednim przygotowaniu i zachowaniu ostrożności, ich zwiedzanie dostarcza mnóstwo satysfakcji.



    Powiązane produkty

    © Copyright 2020 by e-Horyzont. All Rights Reserved.